Opvang van kinderen (hadana) in Marokko

De opvang van kinderen, in het Arabisch hadana genoemd, wordt in Marokko geregeld door het Familiewetboek (Moedawana), afgekondigd bij dahir nr. 1-04-22 van 3 februari 2004. De artikelen 163 tot 186 van de Moedawana vormen de volledige normatieve basis inzake hadana en bepalen wie het recht op opvang heeft, onder welke voorwaarden het wordt uitgeoefend, hoelang de opvang duurt, wat de gronden van verval zijn en welke regels gelden voor de verplaatsing van het kind. Die ingrijpende hervorming van het Marokkaanse familierecht, in werking getreden op 5 februari 2004, heeft het opvangregime grondig gemoderniseerd en tegelijk aangesloten bij de beginselen van het islamitische recht.

Artikel 163 van de Moedawana omschrijft de hadana als het behoeden van het kind voor wat hem zou kunnen schaden, zijn opvoeding en de bescherming van zijn belangen. De wetgever heeft het hoger belang van het kind duidelijk centraal geplaatst, overeenkomstig de internationale verbintenissen van Marokko, in het bijzonder het in 1993 geratificeerde Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind. Artikel 166 verduidelijkt dat de rechtbank bij elke beslissing over de opvang rekening houdt met het belang van het kind, door de materiële en morele omstandigheden te beoordelen die elk van de ouders biedt.

Een grondbeginsel van de Moedawana is dat de opvang tegelijk een recht en een plicht van de verzorgende ouder is. Artikel 164 stelt dat de opvang in de eerste plaats een recht van het kind is, vervolgens een recht van de moeder en dan van de vader. Die rangorde vertaalt de wil van de wetgever om het belang van het kind te laten voorgaan op de overwegingen van de ouders. De ouder die het recht op opvang heeft, kan er dan ook niet definitief afstand van doen wanneer die afstand strijdig is met het belang van het kind, en de rechtbank kan zelfs ambtshalve over de opvang beslissen, ook zonder vordering van de partijen.

De Moedawana heeft ook vernieuwende bepalingen ingevoerd over de huisvesting van de verzorgende ouder. Artikel 168 verplicht de vader om de verzorgende ouder en het kind een passende woning te bezorgen, of bij gebreke daarvan de overeenstemmende huur te betalen. Die verplichting duurt zolang de opvangperiode loopt, los van de vraag naar het onderhoudsgeld. Het niet naleven ervan kan de tussenkomst van de rechtbank rechtvaardigen om de gedwongen uitvoering te bevelen.

De uitoefening van het recht op opvang is onderworpen aan strikte voorwaarden bepaald in artikel 173 van de Moedawana. Wie het recht op opvang heeft, moet aan vijf cumulatieve voorwaarden voldoen: de wettelijke meerderjarigheid, morele integriteit, de bekwaamheid om het kind op te voeden en te beschermen, de afwezigheid van een besmettelijke ziekte of een onbekwaamheid die de opvangopdracht verhindert, en de beschikking over een geschikte woning voor het kind. De rechtbank beoordeelt die voorwaarden geval per geval, naargelang de omstandigheden van elk gezin.

De vraag naar een nieuw huwelijk is een van de meest delicate en meest betwiste aspecten van het hadana-recht. Artikel 175 van de Moedawana bepaalt dat een nieuw huwelijk van de verzorgende moeder het verval van haar recht op opvang meebrengt, behalve in drie uitdrukkelijk in de wet voorziene gevallen: wanneer het kind jonger is dan zeven jaar en de scheiding van zijn moeder hem schade zou berokkenen; wanneer het kind een ziekte of handicap heeft waardoor opvang door iemand anders dan de moeder bijzonder moeilijk is; of wanneer de nieuwe echtgenoot van de moeder een verboden bloedverwant (mahram) van het kind of zijn wettelijke vertegenwoordiger is. Die bepaling, geërfd uit het klassieke islamitische recht, krijgt geregeld kritiek van organisaties die de rechten van vrouwen verdedigen en haar discriminerend achten.

Andere gronden van verval staan in de artikelen 176 en 177 van de Moedawana. De verzorgende ouder kan zijn recht op opvang verliezen bij ernstige nalatigheid in de opvoeding of het onderhoud van het kind, het niet naleven van de leerplicht, mishandeling, kennelijk wangedrag dat het belang van het kind aantast, of een verhuizing met de bedoeling de niet-verzorgende ouder zijn omgangsrecht te ontnemen. Het verval treedt niet automatisch in: het moet door de familierechtbank worden uitgesproken na onderzoek van de omstandigheden.

Het verval van het recht op opvang is niet onomkeerbaar. Artikel 178 van de Moedawana bepaalt dat de ouder die zijn recht verloor, het herstel ervan kan vragen wanneer de grond van verval is weggevallen. Zo kan de hertrouwde moeder die later scheidt, de opvang van haar kind opnieuw vragen. Ook de verzorgende ouder die geneest of de oorzaak van het verval verhelpt, kan de opheffing ervan vragen. De rechtbank oordeelt dan in functie van het belang van het kind op het ogenblik van de vraag.

Het onderhoudsgeld voor het kind, nafaqa genoemd, wordt geregeld door de artikelen 187 tot 205 van de Moedawana. Artikel 187 stelt het beginsel dat de vader het onderhoud van zijn kinderen moet verzekeren tot hun meerderjarigheid of, voor studenten, tot het einde van hun studie met een grens van vijfentwintig jaar. Voor dochters blijft de nafaqa-verplichting bestaan tot zij eigen inkomsten hebben of tot hun echtgenoot hun onderhoud op zich neemt. De nafaqa omvat voeding, kleding, medische zorg, onderwijs en alles wat volgens het gebruik als onmisbaar wordt beschouwd (artikel 189).

De berekening van de nafaqa wordt aan het oordeel van de rechtbank overgelaten, die rekening houdt met verschillende criteria uit artikel 190: de inkomsten van de schuldenaar (de vader), de behoeften van het kind, de gebruikelijke levensstandaard, de kosten van levensonderhoud in de stad van verblijf en de gezinssituatie van de schuldenaar (aantal kinderen ten laste, andere onderhoudsverplichtingen). In de praktijk hebben de Marokkaanse rechtbanken indicatieve schalen ontwikkeld die per rechtsgebied verschillen, wat tot aanzienlijke verschillen van stad tot stad kan leiden. Het bedrag van de nafaqa kan bij gewijzigde omstandigheden naar boven of naar beneden worden herzien.

De uitvoering van de nafaqa is een belangrijk vraagstuk in het Marokkaanse familierecht. Niet-betaling van het onderhoudsgeld wordt strafrechtelijk gesanctioneerd door artikel 480 van het Wetboek van Strafrecht, dat voorziet in een gevangenisstraf van één tot zes maanden en een geldboete van 200 tot 2 000 dirham voor wie zich meer dan dertig dagen opzettelijk onttrekt aan de door de rechtbank bevolen nafaqa. De Moedawana heeft in artikel 180 ook een Fonds voor gezinssolidariteit (Sandouq at-Takafoul al-Aili) opgericht, bestemd om voorschotten op de nafaqa uit te betalen aan vrouwen en kinderen wanneer de schuldenaar in gebreke blijft of onvermogend is.

Het Fonds voor gezinssolidariteit, opgericht bij dahir nr. 1-10-191 van 13 december 2010 houdende afkondiging van Wet 41-10, is een belangrijke sociale vooruitgang. Het laat gescheiden vrouwen en hun kinderen toe voorschotten op de nafaqa te ontvangen wanneer de vader niet betaalt, tot een bij reglement vastgesteld plafond (momenteel 350 dirham per kind en per maand). Het Fonds vordert de voorgeschoten bedragen daarna terug bij de schuldenaar. Ondanks die vooruitgang blijft de effectieve uitvoering van nafaqa-vonnissen een aanhoudende uitdaging, door de onvermogendheid van sommige schuldenaars, hun vlucht of het verbergen van inkomsten.

Geschillen over de opvang van kinderen behoren tot de bevoegdheid van de afdelingen familierechtspraak, ingesteld binnen de rechtbanken van eerste aanleg door artikel 2 van de Moedawana. Die afdelingen, samengesteld uit magistraten gespecialiseerd in familierecht, worden bijgestaan door het openbaar ministerie, waarvan de aanwezigheid verplicht is in alle zaken over minderjarigen (artikel 3 van de Moedawana). De bevoegde rechtbank is die van de verblijfplaats van het kind of, bij onenigheid, die van de echtelijke woonplaats.

De procedure voor een vordering tot opvang volgt de algemene regels van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, met enkele bijzonderheden eigen aan het familierecht. De verzoeker (bij een echtscheiding meestal de moeder) dient een verzoek in bij de griffie van de rechtbank, samen met de bewijsstukken: huwelijksakte, geboorteakte van de kinderen, woonstattest, inkomensbewijs en elk document dat de geschiktheid om de opvang te verzekeren aantoont. De rechtbank roept de partijen op voor een zitting met gesloten deuren, waarop zij de argumenten van beide zijden hoort en een sociaal onderzoek door een maatschappelijk werker kan bevelen.

Het sociaal onderzoek is een doorslaggevend instrument in opvangzaken. De door de rechtbank aangestelde maatschappelijk werker bezoekt de woning van elk van de ouders om de levensomstandigheden, de opvoedkundige omgeving, de kwaliteit van de woning en de financiële middelen te beoordelen. Zijn verslag wordt vóór de zitting aan de partijen en aan het openbaar ministerie bezorgd. De rechtbank is niet gebonden door de conclusies van het sociaal onderzoek, maar houdt er in haar beslissing rekening mee. Ook het horen van het kind is mogelijk wanneer het over voldoende onderscheidingsvermogen beschikt, overeenkomstig artikel 12 van het Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind.

Vonnissen over de opvang zijn uitvoerbaar bij voorraad, wat betekent dat zij onmiddellijk uitwerking hebben, ook bij hoger beroep. Die regel, voorzien in artikel 179 bis van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, wil het belang van het kind beschermen door te vermijden dat rechtsmiddelen de organisatie van zijn opvang eindeloos vertragen. Tegen beslissingen in eerste aanleg staat hoger beroep open bij de familiekamer van het hof van beroep binnen dertig dagen. Bij het Hof van Cassatie kan een voorziening over rechtsvragen worden ingesteld.