Visum en werkvergunning in Marokko voor buitenlanders

Het werk van buitenlanders in Marokko wordt geregeld door een wetgevend geheel dat meerdere basisteksten samenbrengt. Wet 02-03 betreffende de toegang en het verblijf van vreemdelingen in het Koninkrijk Marokko en betreffende onregelmatige emigratie en immigratie, afgekondigd bij dahir nr. 1-03-196 van 11 november 2003, vormt de reglementaire basis inzake toegang en verblijf. Die tekst omschrijft de voorwaarden om verblijfstitels te verkrijgen, de weigeringsgronden en de beroepsprocedures. Hij werd aangevuld door meerdere uitvoeringsbesluiten, in het bijzonder decreet nr. 2-09-607 van 1 juni 2010 tot uitvoering van bepaalde bepalingen van die wet.

Daarnaast legt de Marokkaanse Arbeidswet (Wet 65-99) in de artikelen 516 tot 521 een strikt kader op voor de tewerkstelling van buitenlandse arbeidskrachten. Artikel 516 stelt het grondbeginsel: elke werkgever die een buitenlandse werknemer wil aanwerven, moet een machtiging verkrijgen van de overheid bevoegd voor werk, in de vorm van een visum aangebracht op de arbeidsovereenkomst. Die machtiging wordt enkel afgeleverd als visum op de arbeidsovereenkomst en geldt in de praktijk als verblijfstitel om een activiteit in loondienst uit te oefenen. Artikel 517 verduidelijkt dat de bevoegde overheid die machtiging op elk ogenblik kan intrekken.

De Marokkaanse wetgever wilde twee doelstellingen verzoenen: de nationale arbeidsmarkt beschermen door het beginsel van nationale voorrang toe te passen, en tegelijk de inbreng mogelijk maken van buitenlandse vaardigheden die de economische ontwikkeling van het land nodig heeft. In die logica komt ANAPEC (nationaal agentschap voor de bevordering van werkgelegenheid en competenties) tussen vóór elke aanwervingsprocedure van een buitenlander, om na te gaan of geen Marokkaans profiel met de aangeboden functie overeenstemt. Die arbeidsmarkttoets blijft, ondanks kritiek op de administratieve zwaarte ervan, in de meeste gevallen een onvermijdelijke stap.

Marokko heeft meerdere bilaterale arbeidsverdragen gesloten met partnerlanden, met name Frankrijk, België, Spanje, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten. Die verdragen kunnen bepaalde procedures voor onderdanen van de ondertekenende landen vereenvoudigen of aanpassen, zonder hen echter vrij te stellen van de verplichting een arbeidsvergunning te verkrijgen.

De procedure om een arbeidsvergunning voor een buitenlandse werknemer te verkrijgen, verloopt in duidelijk omschreven stappen. De eerste stap komt toe aan de Marokkaanse werkgever, die vóór elke aanwerving van een buitenlander een aanvraag bij ANAPEC moet indienen. Die aanvraag bevat een gedetailleerde vacature, het gezochte profiel en de verantwoording voor het beroep op buitenlandse arbeidskrachten. ANAPEC beschikt vervolgens over een reglementaire termijn om de arbeidsmarkttoets uit te voeren, dat wil zeggen na te gaan of de functie door een kandidaat met de Marokkaanse nationaliteit kan worden ingevuld.

Levert ANAPEC een attest af waarin wordt bevestigd dat geen overeenstemmend Marokkaans profiel beschikbaar is, dan kan de werkgever het dossier samenstellen voor de aanvraag van het visum op de buitenlandse arbeidsovereenkomst. Dat dossier, ingediend bij de directie werkgelegenheid, bevat de buitenlandse arbeidsovereenkomst in meerdere exemplaren, het ANAPEC-attest, eensluidend verklaarde kopieën van de diploma's van de buitenlandse werknemer (voorzien van een apostille of gelegaliseerd naargelang het land van herkomst), een medisch attest, een uittreksel uit het strafregister, pasfoto's en de bewijsstukken van de onderneming (handelsregister, CNSS-attest, fiscaal attest). De behandelingstermijn bedraagt in de praktijk twee tot vier weken, al is die niet formeel bij tekst geregeld.

Zodra de arbeidsovereenkomst van een visum is voorzien door de directie werkgelegenheid, kan de buitenlandse werknemer zijn inreisvisum voor Marokko aanvragen bij het Marokkaanse consulaat in zijn land van verblijf, op voorlegging van de overeenkomst met visum. Bij aankomst in Marokko moet hij zich binnen drie maanden aanmelden bij de algemene directie van de nationale veiligheid (DGSN) om zijn inschrijvingskaart te verkrijgen. Het niet naleven van die termijn stelt de buitenlander bloot aan administratieve en zelfs strafrechtelijke sancties.

Er bestaan gevallen van vrijstelling van de ANAPEC-toets. Echtgenoten van Marokkaanse onderdanen, houders van de verblijfskaart van tien jaar, onderdanen van landen waarmee een wederkerigheidsverdrag is gesloten, en onder bepaalde voorwaarden leidinggevende kaderleden van vennootschappen kunnen van die stap worden vrijgesteld. Ook overplaatsingen binnen een groep verlopen vaak vlotter wanneer een multinationale onderneming een werknemer naar haar Marokkaanse dochteronderneming detacheert, mits de bewijsstukken van de kapitaalband tussen de entiteiten worden voorgelegd.

De arbeidsvergunning wordt toegekend voor de duur van de arbeidsovereenkomst, zonder dat zij voor de eerste overeenkomst één jaar mag overschrijden. Hernieuwing is mogelijk en verloopt volgens dezelfde voorwaarden als de oorspronkelijke aanvraag, met uitzondering van de ANAPEC-toets, die niet meer vereist is wanneer de buitenlandse werknemer al in dienst is en de hernieuwing dezelfde functie bij dezelfde werkgever betreft. In de praktijk is het raadzaam de hernieuwingsprocedure minstens twee maanden vóór het verstrijken van de lopende overeenkomst op te starten, om elke onderbreking van het regelmatige verblijf te vermijden.

Na meerdere opeenvolgende hernieuwingen en een regelmatig en ononderbroken verblijf van vier jaar in Marokko kan de buitenlandse werknemer aanspraak maken op de verblijfskaart van tien jaar, die hem een stabiel en van rechtswege hernieuwbaar verblijfsrecht verleent. Die kaart ontslaat van de verplichting om de arbeidsvergunning jaarlijks te hernieuwen, al moet de buitenlandse arbeidsovereenkomst nog steeds van een visum worden voorzien.

Verschillende bijzondere gevallen verdienen vermelding. De vrije uitvoerzones, geregeld door Wet 19-94, bieden een soepeler kader voor de tewerkstelling van buitenlanders, met vereenvoudigde procedures en fiscale voordelen. Ook de overeenkomsten tussen AMDIE en bepaalde investeerders kunnen faciliteiten voorzien inzake de aanwerving van buitenlanders. Onderdanen van landen die lid zijn van de Arabische Liga genieten soms voorkeursbepalingen krachtens het Arabisch Arbeidsverdrag. Ten slotte genieten door de UNHCR erkende vluchtelingen en staatlozen een recht op werk verankerd in het Verdrag van Genève van 1951, waarbij Marokko partij is.

Het geval van grensarbeiders, met name in de zones van Ceuta en Melilla, valt onder een specifiek regime dat het voorwerp is geweest van meerdere onderhandelingen tussen Marokko en Spanje. Ook de situatie van seizoenarbeiders, in het bijzonder in de landbouw, wordt geregeld door bilaterale verdragen, zoals het programma van circulaire migratie tussen Marokko en Spanje dat jaarlijks meerdere duizenden Marokkaanse arbeidsters betreft.

Marokko heeft de voorbije jaren zijn migratiebeleid grondig gemoderniseerd. De nationale strategie voor immigratie en asiel (SNIA), gelanceerd in 2014 op koninklijk initiatief, leidde tot twee uitzonderlijke regularisatiecampagnes waarvan meer dan 50 000 migranten in onregelmatig verblijf hebben genoten. Dat beleid van openheid vertaalde zich in een vlottere toegang tot de arbeidsmarkt voor bepaalde categorieën buitenlanders, in het bijzonder Afrikaanse onderdanen in het kader van de Zuid-Zuidsamenwerking.

De digitalisering van de administratieve procedures is een andere belangrijke stap vooruit. Het onlineportaal van ANAPEC laat voortaan toe vacatures digitaal in te dienen en de voortgang van aanvragen te volgen. Ook het ministerie van Werk heeft een digitaal platform opgezet voor het indienen en opvolgen van aanvragen voor een visum op buitenlandse arbeidsovereenkomsten. Die instrumenten, die nog voor verbetering vatbaar zijn, hebben de behandelingstermijnen aanzienlijk verkort en de transparantie van de procedures verbeterd.

In 2026 lopen meerdere werven die het reglementaire landschap kunnen wijzigen. Een wetsontwerp over asiel, dat al meerdere jaren wordt verwacht, zou het statuut van vluchtelingen en hun recht op werk moeten verduidelijken. Daarnaast kunnen de onderhandelingen over een mobiliteitsakkoord met de Europese Unie leiden tot ruimere faciliteiten voor Europese onderdanen die in Marokko willen werken, en omgekeerd. Het Nieuwe ontwikkelingsmodel heeft eveneens aanbevolen het juridische kader voor arbeidsmigratie te herzien om Marokko aantrekkelijker te maken voor internationaal talent, in een context van wereldwijde concurrentie om competenties.

Buitenlanders die overwegen in Marokko te werken, doen er goed aan de wetgevende en reglementaire ontwikkelingen te volgen, die snel kunnen gaan. Een Marokkaanse advocaat gespecialiseerd in immigratierecht kan gepersonaliseerd advies geven dat rekening houdt met de specifieke situatie van de aanvrager, zijn nationaliteit en de beoogde activiteitensector.