Erkenning van vaderschap in Marokko: procedure, kinderrechten en hervorming 2025-2026

De erkenning van vaderschap in Marokko valt hoofdzakelijk onder wet nr. 70-03 houdende het Familiewetboek, afgekondigd bij dahir nr. 1-04-22 van 3 februari 2004. Het Wetboek maakt een onderscheid tussen moederlijke en vaderlijke afstamming en gebruikt nog steeds de categorieën „wettige” en „onwettige” afstamming. Dit zijn de woorden van de wet; zij doen vanzelfsprekend niets af aan de waardigheid van het kind of aan zijn fundamentele rechten. Concreet bestaat de moeilijkheid erin vast te stellen of de feiten het mogelijk maken een vaderlijke nasab in juridische zin vast te stellen, en niet uitsluitend biologisch vaderschap.

De artikelen 152 tot en met 162 van het Familiewetboek regelen de gronden en bewijsmiddelen van vaderlijke afstamming. Artikel 152 vermeldt de huwelijksgemeenschap, de erkenning door de vader en geslachtsgemeenschap bij vergissing. Artikel 158 bepaalt dat de afstamming met name kan worden bewezen door het uit het huwelijk voortvloeiende vermoeden, de erkenning, de getuigenis van twee adouls, Marokkaanse islamitisch-rechtelijke notarissen, bewijs van horen zeggen en ieder wettelijk toegelaten middel, waaronder gerechtelijk deskundigenonderzoek. Deze laatste formulering staat het gebruik van DNA toe, maar betekent niet dat een biologische test in alle situaties automatisch volstaat.

Let op met aankondigingen over de hervorming van de Moudawana die in 2024 werden gepresenteerd en in 2025-2026 werden besproken. Er zijn inderdaad politieke beleidslijnen en voorstellen openbaar gemaakt, maar een aangekondigd voorstel wijzigt de wet niet. Een nieuwe regel wordt pas van toepassing nadat de bevoegde tekst is aangenomen, afgekondigd en bekendgemaakt in het Bulletin officiel. Voordat u een verzoek indient, moet u daarom in het Bulletin officiel of op het Adala-portaal nagaan of daadwerkelijk een nieuwe wet in werking is getreden en of deze overgangsbepalingen bevat.

Volgens de momenteel bekendgemaakte en vaststaande tekst bepaalt artikel 148 dat onwettige afstamming ten aanzien van de vader geen van de gevolgen van wettige afstamming teweegbrengt. Ten aanzien van de moeder kent artikel 146 aan de afstamming dezelfde gevolgen toe, ongeacht of zij al dan niet uit een huwelijk voortvloeit. Dit verschil verklaart waarom een vordering die uitsluitend is gebaseerd op een buitenechtelijke relatie en een positieve DNA-test juridisch moeilijk blijft. De rechtbanken onderzoeken dan of er sprake is van een huwelijk, van een verloving die voldoet aan artikel 156, van een geldige erkenning of van geslachtsgemeenschap bij vergissing.

Het verzoek kan worden ingediend door de moeder die namens het minderjarige kind optreedt, door de wettelijke vertegenwoordiger, door het meerderjarig geworden kind of door de persoon die aanspraak maakt op een afstammingsband, afhankelijk van het precieze voorwerp van het geschil. Het openbaar ministerie is krachtens artikel 3 van het Familiewetboek hoofdpartij in zaken die onder dit Wetboek vallen. De vermoedelijke vader, zijn erfgenamen na zijn overlijden en iedere persoon van wie de rechten kunnen worden geraakt, kunnen in de procedure worden betrokken. De benaming van het verzoek moet overeenstemmen met de aangevoerde grondslag: vaststelling, betwisting of verbetering van de afstamming.

De afdeling familierechtspraak van de rechtbank van eerste aanleg is bevoegd. De territoriale bevoegdheid hangt niet automatisch uitsluitend af van de woonplaats van het kind: zij wordt beoordeeld op basis van de aard van de vordering, de bijzondere regels van het Familiewetboek en, bij gebreke daarvan, artikel 27 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, dat in beginsel de woonplaats van de verweerder als uitgangspunt neemt. Een verzoek indienen zonder dit punt te controleren, kan leiden tot een exceptie van onbevoegdheid. De griffie verstrekt informatie over de materiële formaliteiten, maar kiest niet in de plaats van de verzoeker de juridische grondslag.

Er geldt geen minimumleeftijd om een minderjarig kind te beschermen. Wanneer een erkenning betrekking heeft op een meerderjarige persoon, vereist artikel 160 zijn goedkeuring. Bij een minderjarige kan de moeder niet altijd alleen een afstamming „aanvaarden” die niet aan de wettelijke voorwaarden voldoet; de rechter controleert het belang van het kind en de geldigheid van de aangevoerde grondslag. Indien het aangevoerde vaderschap in strijd is met een reeds vastgestelde huwelijkse afstamming, moet die afstamming eerst volgens de regels worden betwist, aangezien twee concurrerende vaderlijke afstammingsbanden niet kunnen worden ingeschreven.

Het Wetboek bepaalt niet voor alle afstammingsvorderingen één enkele termijn die vergelijkbaar is met een duidelijk becijferde gewone verjaringstermijn. Het zou daarom gevaarlijk zijn te stellen dat de vordering systematisch vervalt bij de meerderjarigheid of na een bepaald aantal jaren. Toch moet zonder uitstel worden gehandeld: getuigen worden moeilijker terug te vinden, berichten verdwijnen en het overlijden van de vermoedelijke vader bemoeilijkt zowel het deskundigenonderzoek als het betrekken van zijn erfgenamen in de procedure. Een oude beslissing inzake de burgerlijke stand kan bovendien een afzonderlijke procedure tot verbetering of exequatur vereisen.

De basis van het dossier bestaat uit een recent volledig afschrift van de geboorteakte van het kind, kopieën van de elektronische nationale identiteitskaart of het paspoort van de moeder en de vermoedelijke vader, en adresbewijzen die relevant zijn voor de bevoegdheid en de kennisgeving. Als het kind een familieboekje of een buitenlands document van de burgerlijke stand heeft, moet dit eveneens worden overgelegd. De griffie kan voor eensluidend gewaarmerkte kopieën of originelen verlangen die ter zitting moeten worden getoond; meerdere sets kopieën voorkomen een extra verplaatsing.

Wanneer het verzoek op een huwelijk berust, moeten de huwelijksakte en, afhankelijk van de situatie, het echtscheidingsvonnis, de overlijdensakte of de documenten waaruit de datum van de scheiding blijkt, worden bijgevoegd. Voor artikel 156 moet het dossier aantonen dat de verloving werkelijk heeft plaatsgevonden: foto’s met een duidelijke context, berichten, aankondigingen binnen de familie, kosten van de ceremonie, verklaringen en de identiteit van de getuigen. De enkele bewering dat een huwelijk was gepland, volstaat doorgaans niet. De bewijzen moeten vooral verklaren waarom de huwelijksakte niet vóór de zwangerschap werd opgesteld.

Bij een erkenning moet de adoulakte worden overgelegd, dat wil zeggen een akte opgesteld door een adoul, een Marokkaanse religieus-juridische ambtenaar, evenals de gerechtelijke verklaring of elk geschrift dat ondubbelzinnig aan de vader kan worden toegeschreven. WhatsApp-berichten, e-mails, overschrijvingen of verklaringen kunnen worden bijgevoegd, maar de authenticiteit ervan kan worden betwist. Bewaar de telefoon en de originele bestanden; afzonderlijke afgedrukte schermafbeeldingen zijn kwetsbaarder als bewijs. Een particuliere DNA-test kan ter informatie worden ingebracht, mits de herkomst en het gevolgde protocol worden toegelicht, maar de rechtbank blijft vrij om een nieuw deskundigenonderzoek op tegenspraak te bevelen.

Buitenlandse documenten vereisen vaak een vertaling in het Arabisch door een in Marokko beëdigd vertaler en, afhankelijk van het land van herkomst en de toepasselijke verdragen, een apostille of legalisatie. Voor een in het buitenland geboren kind moeten ook het volledige lokale afschrift van de geboorteakte, eventuele nationaliteitsbewijzen en, indien van toepassing, het buitenlandse vonnis worden toegevoegd. In de praktijk moet de lijst bij de griffie van de betrokken rechtbank worden gecontroleerd: de vormvereisten verschillen enigszins, ook al blijft het materiële recht nationaal.

Zodra de vaderlijke afstamming juridisch is vastgesteld, heeft zij de gevolgen waarin het Familiewetboek voorziet: familieband, huwelijksbeletselen, onderhoudsverplichtingen en erfrechtelijke aanspraken volgens de toepasselijke regels. De burgerlijke stand moet worden bijgewerkt overeenkomstig wet nr. 36-21 betreffende de burgerlijke stand, afgekondigd bij dahir nr. 1-21-81 van 14 juli 2021. De precieze vorm van de familienaam en de kantmeldingen hangt af van het dictum van het vonnis en van de regels van de burgerlijke stand. Daarom moet het vonnis ondubbelzinnig zijn geformuleerd.

Het onderhoud van het kind omvat volgens artikel 189 van het Familiewetboek met name voeding, kleding, verzorging, huisvesting en schoolkosten. Artikel 198 verplicht de vader zijn kinderen te onderhouden tot hun meerderjarigheid of, voor een kind dat verder studeert, tot de leeftijd van vijfentwintig jaar, onder de in de tekst bepaalde voorwaarden; de dochter blijft ten laste totdat zij over eigen middelen beschikt of haar echtgenoot voor haar onderhoud moet instaan. Een onderhoudsbijdrage veronderstelt echter dat de vaderlijke band wettelijk is vastgesteld.

Wat de nalatenschap betreft, moeten twee tegengestelde maar even onjuiste beweringen worden vermeden. Een kind van wie de vaderlijke afstamming rechtsgeldig is vastgesteld, kan van zijn vader erven volgens Boek VI van het Familiewetboek, met name volgens de regels over verwantschap als grond voor erfopvolging. Omgekeerd schept een louter biologische band die niet in juridische afstamming is omgezet, op grond van artikel 148 niet automatisch een dergelijke erfrechtelijke aanspraak. De biologische vader kan binnen de wettelijke grenzen een schenking of testament overwegen, zonder een niet-bestaande afstamming voor te wenden.

De Marokkaanse nationaliteit hangt niet langer uitsluitend van de vader af. Artikel 6 van het Wetboek van de nationaliteit, zoals gewijzigd bij wet nr. 62-06, erkent als Marokkaan het kind dat uit een Marokkaanse vader of een Marokkaanse moeder is geboren. Een kind van een Marokkaanse moeder kan dus al Marokkaan zijn, ook als zijn vaderlijke afstamming niet is vastgesteld. De erkenning door de vader blijft niettemin doorslaggevend voor de naam, het onderhoud, de verwantschap van vaderszijde en, wanneer de juridische afstamming wordt erkend, de erfrechten.